Ma‘dûm ve mümkün: mûtezile’nin “ma‘dûm” e ibn sînâ’nın “mümkün” kavramı üzerine değerlendirmeler

Abstract

Bu makale Şehristânî’nin Nihâyetü’l-ikdâm’da dile getirdiği Mûtezile’nin “ma‘dûm”a şeylik atfetme noktasında filozoflardan etkilendiği ve onları yanlış anladıkları iddiasını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda öncelikle İbn Sînâ felse- fesindeki “mümkün” anlayışıyla Mûtezile’deki “ma‘dûm” kavramı incelenmekte, iki kavram arasındaki ilişki ya da ilişkisizlik belirlenmeye çalışılmaktadır. Bu inceleme- de bilhassa İbn Sînâ’da mümkün varlığın tabiatı (imkân) ve Mûtezile’nin ma‘dûm anlayışı üzerinde durulmakta, İbn Sînâ’nın ma‘dûm anlayışına ise gerektiği ölçüde atıf yapılmaktadır. Yine bu tartışma düzleminde İbn Sînâ felsefesinde zihnî varlık anlayışı da Mûtezilî literatürdeki ma‘dûmla ilişkisi nispetinde incelenmektedir. Ma- kalenin sonunda ise Mûtezilî anlayıştaki ma‘dûm ile İbn Sînâ’daki mümkün varlık anlayışları arasında irtibat bulunup bulunmadığı noktasında bir sonuca ulaşıl- makta ve bu sonuç üzerinden, Şehristânî’nin iddiasının isabetliliği tartışılmaktadır.