Hudûs delilinin gelişimi ve Şehristânî'nin bu delile katkısı

Abstract

Düşünürler tarafından, Tanrı’nın varlığını rasyonel bir düzlemde açıklamak için farklı deliller geliştirilmiştir. Bu teşebbüslerden birisi olan hudûs delili, kozmolojik delil grubu içerisinde yer alır. Bu delil, kendisine hareket noktası olarak nesnel gerçekliği alması, Tanrı âlem farklılığını net bir biçimde vurgulaması ve yoktan yaratma teorisiyle daha uyumlu olması gibi özellikleri nedeniyle Müslüman kelamcılara oldukça cazip gelmiştir. Öyle ki, onun basit şekli ve temel kavramlarıyla ilk dönemden itibaren kelamcıların eserlerinde karşılaşmak mümkündür. Müslüman kelamcıların büyük bir önem atfettikleri bu delil, onların eserlerinde bir gelişim süreci izler. Burada, delilin kendi tarihi içerisindeki bu gelişimi, Cüveynî ile yaşadığı dönüşüm ve Şehristânî’nin onu sağlamlaştırmaya yönelik hamlesi incelenecektir.