Kıpçak Grubu Türk Lehçelerinde +DIr/+DUr Bildirme Eki Kalıplaşmaları

Abstract

İsim veya isim soylu sözcüklere gelerek cümlede onlara yüklem görevi veren +DIr/+DUr bildirme eki, sözlüklerde madde başı olabilecek türden sözcükler türetmez. Eklendiği sözcükler, cümlenin bir parçası olarak geçici bir görev üstlenirler. Fakat bu ekin kalıplaşmasıyla bazı sözcüklerin sözlüklerde madde başı olarak kullanılması da mümkündür. Kıpçak grubu Türk lehçelerinde çokça örneği bulunan +DIr/+DUr bildirme ekinin kalıplaşmasıyla az sayıda isim, sıfat, bağlaç ve ünlem ile çok sayıda zarf ve zamir türetilmiştir. Ekin özellikle ilgili lehçe grubunda soru zamirlerinden belirsizlik zamirleri türettiği örnekler dikkate değer bir husustur. Türetilen bu sözcükler, sözlüklerde madde başı olarak alınmış veya gramer kitaplarında ayrı birer sözcük türü olarak incelenmiştir. Bu yüzden +DIr/+DUr bildirme ekinin kalıplaşarak bir yapım eki görevi üstlendiğini söylemek mümkün görünmektedir. Bu çalışmada Kıpçak grubu Türk lehçelerinin söz varlığı ve söz türetme yöntemlerinde bir çekim eki olan +DIr/+DUr bildirme ekinin üstlendiği görevi göstermek amaçlanmıştır. Bu doğrultuda ilgili lehçe grubunun kaynakları aracılığıyla tespit edilen kalıplaşmış +DIr/+DUr bildirme eki örnekleri kullanıldıkları cümlelerle beraber incelenmiş ve bu ekin kalıplaşmasıyla ilgili bazı değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu çalışma, ekin çekim vazifesinin zayıfladığını, buna bağlı olarak yapım eki vazifesi üstlenerek ilgili lehçe grubunda zamir ve zarf türetiminde sıkça kullanıldığını ve az sayıda bağlaç, sıfat, isim veya ünlem gibi sözcük türleri oluşturduğunu göstermektedir.