Bir Bölgenin Dinî-Kültürel Değişimi: Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Toplum, Devlet ve Tarîkatlar

Abstract

Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi, kadim medeniyetlerin kavşak noktasında yer alan ve bu nedenle farklı dil ve inancın bir arada yaşadığı çok kültürlü bir mozaiktir. Osmanlı Devleti, farklılıkları bir arada yaşatmayı ve uzlaşıyı devletin bekası açısından önemli bir ilke haline getirerek uzun yıllar bu bölgeyi yönetmiştir. Bölgedeki beylikler, aşiretler ve tarikatlar mahalli boyutta idarî ve dinî otorite olarak toplumun kültür, inanç ve değerleriyle yaşamasında önemli roller üstlenmişlerdir. Bu nedenle Osmanlı Devleti, özellikle 19. Yüzyılın ilk çeyreğinden sonra bölgede yayılan Nakşibendî-Hâlidî şeyhleri ile karşılıklı yakın bir iletişim içerisinde olmuştur. Bölgedeki beyliklerin 1845 yılından itibaren kaldırılmasıyla tarikatların ve şeyhlerin fonksiyonu daha da artmıştır. Özellikle 1860’lı yıllardan itibaren otoritesini artıran Hâlidî şeyhler nedeniyle, sosyal hayatta sivil bir yönetim tarzı olarak Halidîlik Dönemi diye isimlendirilen bir süreçten bahsedilebilir. Cumhuriyetin ilanı ile birlikte medrese ve tekkelerin kapatılması gibi dini konularda gerçekleşen köklü değişiklikler, öncelikle bölgenin sosyolojisini ve köklü iç dinamiklerinde etkili olmuştur. Bu değişiklikler, devlet-din ilişkisi boyutunda başlamasına rağmen, bölgedeki algısı zaman içerisinde etnik boyuta evrilmek suretiyle günümüzde yaşanan bazı sorunların temelini teşkil eden tetikleyici bir fonksiyon icra etmiştir. Bu makalede, bölgedeki dergâh ve medreselerin özellikle Hâlidîlik döneminden sonraki devlet ve aşiret ile ilişkilerinin serencamı ve bunun sosyal yansımaları incelenecektir. [AR] ????? ??? ????? ???????? ???? ??????? ?????? ???????? ??? ??? ????? ??? ???????? ???????? ?????? ???? ???? ???????? ?????? ???. ???? ?????? ????????? ??? ??????? ?????? ????? ???? ???????? ????????? ???? ???? ????? ??????. ???? ???????? ???????? ?????? ??????? ?? ??????? ?????? ???? ?? ???? ??????? ???????? ??????????? ?????? ?????? ?????? ?????? ?????. ????? ?????? ???? ?????? ????????? ??? ????? ?????? ???? ?? ???? ?????????? ???????? ????? ??????? ?? ??????? ???? ??? ????? ????? ?? ????? ?????? ??? ?? ????? ???????? ?? ??????? ??? ??? 1845? ?????? ????? ????? ??????? ???????. ???? ???? ???? ???????? ????? ????? ?????? ??? ??????? ????? ?????? ???? ???? ??? ????? ???? ???? ?????? ?????? ????? ???? ?? ?????? ??????????. ?? ????? ?????????? ???? ????????? ??????? ?? ??????? ??????? ??? ????? ??????? ?????? ???????? ?? ?????? ????? ??? ??? ???????? ????????????? ???????? ??????? ?????? ?? ???????. ?? ????? ?? ?? ??? ????????? ???? ?? ??? ??????? ??? ?????? ??????? ??? ?? ?????? ?? ??????? ?? ???? ??? ??? ???? ????? ?????? ???? ????? ????? ???? ????? ???? ???????? ???? ?????? ????? ?? ??? ??????? ?????? ?????? ???????? ??? ????? ???????? ???????? ??????? ?? ??????? ?? ?????? ???????? ???? ??? ????? ??????? ??????????? ??????????.The Eastern and Southeastern Anatolia Region is a multicultural mosaic located at the crossroads of ancient civilizations and therefore where different languages and beliefs live together. The Ottoman Empire ruled this region for centuries by making the differences living together and reconciliation an important principle for the survival of the state. The principalities, tribes and sects in the region played important roles in the life of the society with their culture, beliefs and values as local administrative and religious authorities. For this reason, the Ottoman Empire was in close mutual communication with the Nakşibendî-Hâlidî sheikhs who spread in the region especially after the first quarter of the 19th century. With the abolition of the principalities in the region since 1845, the functions of sects/tariqas and sheikhs have increased. Especially, because of the Halidî sheikhs who have increased their authority since the 1860s, a process called the Halidî Period can be mentioned as a civil management style in social life. With the proclamation of the Republic, radical changes in religious issues such as the closure of madrasahs and dervish lodges have primarily affected the sociology and deep-rooted internal dynamics of the region. Although these changes started in the dimension of the state-religion relationship, the perception in the region has evolved into an ethnic dimension over time, and have performed a triggering function that forms the basis of some problems experienced today. In this article, the results of relations between dervish lodges and madrasahs in the region with the state and tribes especially after the Hâlidî period and their social reflections will be examined.