An Analysis of the Effect of the Concept of Harm on the Formation of Jurisprudential Principles and Its Reflection on Subordinates

Abstract

The concept of harm holds a special place in Islamic law, which aims to ensure humanity's happiness in this world and the hereafter. The provision of beneficial things and the prevention of harmful ones constitute the foundation of Islamic legal philosophy. Harm refers to any situation that negatively impacts a person, whether in this world or the hereafter. In this context, it can be said that Islamic law is fundamentally based on the principles of attracting benefits and repelling harm. The incomprehensible multitude of particular issues related to harm has led to the creation of concise principles based on universal meanings. The resulting hundreds of principles have been evaluated within the scope of a total of five major principles. The maxim, ‘Harm is to be eliminated (al-D?araru Yuz?l),' which is one of the five major maxims, encompasses dozens of subsidiary rules concerning harm-benefit (mad?arra?t-manfa?at) and public interest-corruption (maslahat-mafsedet). The fact that these rules are discussed in a fragmented manner across various jurisprudence texts has necessitated studies that evaluate these maxims in an integrated way, complete with illustrative examples. Our findings, obtained through archival research and a review of the subordinate jurisprudence (fur?u al-fiqh), aimed to fill a gap in the literature. In this context, principles originating from harm were examined holistically, demonstrating the holistic approach of Islamic law based on the balance of harm and benefit. Undoubtedly, the new questions and problems that arose with the changing times and contexts not only kept the principles of jurisprudence alive but also paved the way for the enrichment of the jurisprudential literature. This enabled the data to be evaluated in an orderly manner in academic studies, enabling those in positions of authority to issue fatwas to illuminate numerous issues based on these rules.

İnsanoğlunun dünya ve ahiret saadetini temin etmeyi hedefleyen İslam hukukunda zarar kavramının özel bir yeri vardır. Zira insana faydalı olan şeylerin teminiyle zararlı olanların defi, İslam hukuk felsefesinin esasını oluşturmaktadır. Zarar, dünya yahut ahirette insanı olumsuz yönde etkileyen her türlü hâli ifade etmektedir. Bu bağlamda İslam hukukunun esasen celb-i maslahat ve def-i mefsedet ilkesine dayandığı söylenebilir. Zararla ilgili tikel meselelerin ihata edilemeyecek kadar çokluğu tümel manalara mebni veciz mahiyette kaidelerin oluşturulmasına sebep olmuştur. Ortaya çıkan yüzlerce kaide ise toplam beş kaide-i kübrâ kapsamında değerlendirilmiştir. Beş kaide-i kübrâ içinde kendine yer bulan (Zarar giderilir) kaidesi kapsamında mazarrat-menfaat ve maslahat-mefsedet menşeli onlarca kaidenin fıkıh eserlerinde dağınık vaziyette işlenmiş olması sözü edilen kaidelerin örnekleriyle bir bütünlük içinde değerlendirildiği çalışmaları gerekli kılmıştır. Arşiv araştırması ve füru-i fıkıh taraması yöntemiyle elde ettiğimiz bulgularla literatürdeki boşluğun doldurulması hedeflenmiştir. Bu bağlamda zarar menşeli kaideler bir bütün olarak irdelenmiş, İslam hukukunun zarar ve fayda dengesine dayanan tümel yaklaşımı ortaya konmuştur. Şüphesiz zaman ve zeminin değişmesiyle ortaya çıkan yeni soru ve sorunlar fıkha dair kaidelerin canlı kalmasını sağladığı gibi fıkıh literatürünün zenginleşmesine de zemin hazırlamıştır. Böylece akademik çalışmalarda verilerin belli bir düzen içinde değerlendirilmesi sağlanmış ve fetva makamındaki kimselerin kuraldan yola çıkarak birçok meseleyi aydınlatmaları mümkün hâle gelmiştir.