İMAMU’L-HAREMEYN EL-CÜVEYNÎ’YE GÖRE HABER VE ÇEŞİTLERİ -EL-BURHÂN FÎ USÛLİ’L-FIKH İSİMLİ ESERİ BAĞLAMINDA

Abstract

Haber, bir bilgi elde etme vasıtası olarak başta hadis olmak üzere kelam, tarih, mantık ve fıkıh usûlü gibi farklı disiplinlerin konusu olmuştur. Hadis ilminde haberin önemsenmesi ve neredeyse hadisin eş anlamlısı olarak kullanılması, bu ilmin habere dayanması diğer bir deyişle Hz. Muhammed’in söz, fiil ve takrirlerinin insanlar tarafından aktarılmasına ve bu bilgilerin sözlü rivayet yoluyla bilinebilmesine dayanmasından dolayıdır. Bu yönüyle haber, hadis ilminin en önemli konularından birisini teşkil etmektedir. Bu arada haberin epistemolojik açıdan hem fıkıh usûlu literatüründe hem de hadis usûllerinde incelendiği görülmektedir. Dolayısıyla haber konusu, hem muhaddisler hem de fakihler açısından önemi haiz bir meseledir. Fıkıh ve hadis usûlcüleri haberleri kendi metodolojileri bağlamında ele almış ve konuyu değerlendirmeye tabi tutmuşlardır. Muhaddislerin haber konusunu usûllerinde birkaç sayfada ve yüzeysel olarak olarak ele almalarına mukabil, fıkıh usûlü alimlerinin konuya daha ciddi bir şekilde yaklaştıkları, ilgili konuları irdelerken daha çok tahlil ve tenkit yöntemine başvurdukları görülmektedir. Fıkıh usûlcüleri hadis/sünnet konularını haber teorisi içinde ele almış, âhâd ve mütevatir haberleri; kabulünün gerekliliği ve delilleri ayrıca bilgi ve amel yönünden değeri açısından inceleyerek uzun mülahazalarda bulunmuşlardır. Bu bağlamda önemli bir Eş‘arî kelamcısı ve Şafîî fakihi olan ve adı İmâmü’lHaremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-Cüveynî et-Tâî en-Nîsâbûrî (v. 478/1085) olan Cüveynî, özellikle fıkıh, usûl-i fıkıh, kelâm, tefsir ve hadis alanlarındaki çalışmalarıyla tanınmış; bunlardan özellikle kelâm ve usûl-i fıkıh ilimlerinde otorite kabul edilmiştir. Biz de Onun şafiî mezhebi usûlcüsü olarak onun ilgili konulara yaklaşımını meşhur usûl eseri olan el-Burhân fî usûli’l-fıkh bağlamında inceleyecek ve değerlendirmeler eşliğinde bir sonuca varmaya gayret göstereceğiz.