Klasik Nahivde Bir Tenkit Üslubu: Molla Musa el-Celâlî’nin Çârperdî’ye Yönelttiği Eleştirilerin Analizi

Abstract

Bu çalışma, Molla Musa el-Celâlî’nin nahiv ilminin temel metinlerinden biri olan Şerhu’l-Muğnî özerine kaleme aldığı hâşiyesinde, Çârperdî’ye yönelttiği eleştirileri incelemeyi amaçlamaktadır. Celâlî’nin değerlenmeleri, sadece yüzeysel dilsel gözlemlerle sınırlı olmayıp klasik Arap grameri geleneğinde yer alan metinlerin nasıl anlaşılması ve yorumlanması gerektiğine dair derinlemesine çözümlemeler içermektedir. Eleştiriler; yapısal örnek hataları, konu kapsamında verilmesi gereken örneklerin eksikliği, terim tanımlarının kapalı ve girift ifadelerle yapılması, tanımların ağyarına mani olmaması, meşhur görüşe muhalif beyânlar ve ibareler arasındaki şekil uyumsuzluğu gibi çeşitli alanları kapsamaktadır. Bununla birlikte, Celâlî’nin eleştirilerine konu olan bazı ifadeler; yazma nüshalar, metin varyantları ve farklı dilcilerin yorumları dikkate alınarak kapsamlı biçimde incelendiğinde, Çârperdî’nin kimi eleştirilerden haklı biçimde savunulabileceği görülmektedir. Genel olarak Celâlî’nin yaklaşımı, klasik metinlere eleştirel ve mukayeseli bir perspektifle yaklaşmanın gerekliliğini ortaya koymakta; onun dikkatli ve analitik yöntemi, günümüz dil araştırmaları açısından da önemli metodolojik katkılar sunmaktadır. Bu yönüyle söz konusu hâşiye, yalnızca bir dil kitabı şerhine yapılmış açıklamalar bütünü değil, aynı zamanda klasik Arap dilbilimi içerisinde süreklilik arz eden ilmî tartışmaların canlı bir örneğidir. Celâlî’nin eserinin baştan sona incelenmesi neticesinde, Çârperdî’ye yönelttiği eleştirilerin son derece nezaket ve ilmî bir üslup çerçevesinde kaleme alındığı, hiçbir şekilde edep sınırlarını aşan, kırıcı yahut küçültücü ifadeler yer verilmediği tespit edilmiştir. Celâlî, tenkitlerini kişiselleştirmekten uzak durarak, doğrudan metin merkezli ve delile dayalı bir yöntem izlemiş; böylece klasik ilmi tartışma geleneğinin ahlakî boyutunu da muhafaza etmiştir. Bu yaklaşım, eleştiri kültürünün sadece içeriksel değil, aynı zamanda üslup açısından da titizlik gerektirdiğini göstermesi bakımından dikkate değerdir.