Kur’ân’da Hak Kelimesinin Anlam Biçimleri

Abstract

Kur’ân-ı Kerim hem İslâm dininin hem de İslâm düşüncesi alanında ortaya konulan ilmî çalışmaların temel kaynağıdır. Bu nedenle bir kelimenin Kur’ân’da nasıl istihdâm edildiği meselesi, düşünce sistemi yönüyle Kur’ân’a bağlı olan İslâm ilimlerinin konu, yöntem ve hedeflerinin tespit edilmesi açısından son derece önemlidir. Geniş bir anlam yelpazesi ile Kur’ân’da istihdam edilen kavramlardan biri de hak kelimesidir. Hak kavramı sahip olduğu anlam biçimleri ile bir tarafta Müslümanların din ve düşünce dünyalarını, niyet ve hareket tarzlarını etkilemiş öte yanda Müslüman düşüncesi içerisinde farklı ilim dallarında çeşitli anlamlar kazanmıştır. Bu kavram Kelâm ilminde, eşyânın hakikati bağlamında felsefi-teolojik bir zeminde ele alınmış, İslâm Hukuku’nda kendisine normatif ilkelerin temel ve nesnel idesi olarak yer bulmuştur. Tasavvufta bâtınî alanı daha çok vurgulayan ezoterik bir anlam biçimiyle işlenen bu kavram Belâgât ilminde, lafız ve mana ilişkisi içerisinde incelenmiştir. Dolayısıyla günümüzde hak kelimesinin anlam biçimlerini tespit etmek isteyen araştırmacılar için geniş bir literatür bulunmaktadır. Bununla birlikte Kur’ân’da geçen bir kelimenin anlamlarına hızlı bir şekilde ulaşmak isteyenler için Vücûh ve Nezâir kitapları temel başvuru kaynakları arasındadır. Fakat bu kitaplar Kur’ân’daki bütün kelimeleri kapsamadıkları gibi ele alınan kelimelerin bütün anlamlarını da içermemektedir. Bağlamda hak kavramı da geniş bir literatür içinde kullanılmasına rağmen Vücûh ve Nezâir kitaplarında bütün anlamlarına yer verilmeyen sözcüklerden biridir. Bu tespitlerle gerekçelendirilmiş metnimizde ilk olarak Kur’ân’da hak kelimesinin anlam biçimleri hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra hak kelimesinin, vücûh ve nezâir kitaplarında yer almayan hikmet ve yasa anlamları Mâturîdî ve Zemahşerî’nin görüşlerinden yola çıkarak tespit edilmiş ve kavramın anlam biçimlerine eklenmiştir.