et-Takrîb ve’l-irşâd Eseri Bağlamında Bâkıllânî’nin Eş‘arî Mezhebindeki Konumu

Abstract

Hicrî dördüncü asır âlimlerinden Bâkıllânî, Eş‘arî kelâmının sistemleşmesinde etkili bir rol oynamıştır. Bâkıllânî’nin kelâm ilmi dışında usûl ilmi açısından da Eş‘arî mezhebi için önemli bir konumu bulunmaktadır. Usûl ilminin olgunlaştığı bir dönemde bu ilmin bütün konularını içerecek şekilde ele aldığı et-Takrîb ve’l-irşâd eseri kurucu bir usûl eseri olma özelliğine sahiptir. Bâkıllânî bu eserde Eş‘arî mezhebinin temel prensiplerini sistemli bir şekilde işlemiştir. et-Takrîb’in geç bir döneme kadar kayıp kalması akademik çalışmalara yeterince konu olmasını engellemiştir. Zira mütekellimîn yazım yönteminin öne çıkan kriterlerine sahip olduğu halde et-Takrîb’e, söz konusu yazım geleneğinin örnekleri zikredilirken çoğunlukla temas edilmemiştir. Halbuki Bâkıllânî’nin bu yöntemin tipik örnekleri olarak zikredilen eserlerin müellifleri Cüveynî ve Gazzâlî üzerinde büyük bir etkisi bulunmaktadır. Cüveynî, eserleri vasıtasıyla Bâkıllânî’nin ilmi birikimini sonraki nesillere aktarmış, Gazzâlî de son dönem eseri el-Mustasfâ’da et-Takrîb’i yakından takip etmiştir. Bu çalışmanın amacı usûl ilmi açısından oldukça önemli bir konumda yer alan et-Takrîb ve’l-irşâd’ın ve bu eserin müellifi Bâkıllânî’nin usûli yönünü ön plana çıkarmaktır. Bu kapsamda et-Takrîb’in Eş‘arî iki âlim olan Cüveynî ve Gazzâlî’nin eserleri üzerindeki etkisi incelenecektir Son yıllarda et-Takrîb’in yeni bulunan bazı cüzleri tahkik edilerek ilim dünyasına kazandırıldı. Bu çalışma yayınlanan bu parçalara dair bir değerlendirmeyi de içermektedir. Böylece et-Takrîb’den günümüze hangi kısımlarının ulaştığı hangilerinin henüz kayıp olduğuna dair zihinlerde bir netlik oluşacaktır.

Al-B?qill?n?, a fourth-century scholar, played an influential role in the systematization of Ash?arite theology. Apart from theology, al-B?qill?n? has an important position for the Ash?arite madhhab in terms of us?l al-fıqh. His work al-Taqr?b wa al-irsh?d, which he wrote at a time when the science of usul was maturing in a way to cover all the topics of this science, has the characteristic of being a founding work of us?l. In this work, al-B?qill?n? systematized the basic principles of the Ash?arite madhhab. The fact that al-Taqr?b remained lost until a later period prevented it from being the subject of academic studies sufficiently. Although it contains the prominent criteria of the method of writing of the mutakallim?n, al-Taqr?b is often not mentioned when examples of this writing tradition are mentioned. However, al-B?qill?n? had a great influence on al-Juwayn? and al-Ghaz?l?, the authors of the works mentioned as typical examples of this method. Al-Juwayn? transmitted al-B?qill?n?'s scholarship to the next generations through his works, and al-Ghaz?l? closely followed al-Taqr?b in his late work al-Mustasf?. The aim of this study is to highlight al-Taqr?b wa'l-irsh?d, which has a very important position in terms of the science of us?l, and the author of this work, al-B?qill?n?'s us?l? aspect. In this context, the impact of al-Taqr?b on the works of two Ash?arite scholars, al-Juwayn? and al-Ghaz?l?, will be analyzed. In recent years, some newly discovered volumes of al-Taqr?b have been criticized and brought to the scholarly world. This study includes an interpretation of these published fragments. Thus, there will be a clarity in the minds about which parts of al-Taqr?b have survived to the present day and which parts are still missing.