Keşşâf’ta ayetin ifade ihtimallerinin değerlendirilip elenmesi

Abstract

Zemahşerî, tefsirinde Kur’an’ın edebi güzelliklerini ve ayetle alakalı şahsi görüşlerini ortaya koyarken, ayette geçen kelimenin, terkibin ve kullanılan üslubun muhtemel bir şeklini zikretmektedir. Sonra bu muhtemel ifadelerin kullanılmamış olmasının gerekçesini ortaya koymakta ve şahsi kanaatini bunun üzerine bina etmektedir. Başlıkta geçen “ayetin ifade ihtimallerinin değerlendirilip elenmesi” ifadesinden kastımız, Zemahşerî’nin “Allah ayette şöyle demedi de böyle dedi” ve “Allah bu ayette şu kelimenin yerine bunu kullandı” tarzında ayetin muhtemel ifade şekillerini zikretmesidir. Zemahşerî sonra bu iki ifadeyi ve bu ifadelerin yorumlarını karşılaştırmakta ve ikincisini elemektedir. Çalışmamız, Zemahşerî’nin tefsirinde sıklıkla karşımıza çıkan bu durumu incelemeyi, muhtemel ifadeler arasındaki farklılıkların mahiyetini ortaya koymayı ve bunu yaparken tercihlerine etki eden unsurları belirlemeyi hedeflemektedir. Zemahşerî’nin böyle bir metodu benimsemesinde onun dil alanına olan özel ilgisinin payı büyüktür. Ayrıca benimsediği düşünce sisteminin görüşlerini temellendirme konusunda bu metodu ustalıkla kullandığı söylenebilir.