Gürcistan Yezidilerinin Kurumsallaşması ve Uluslararası Yezidi İlahiyat Akademisi: Tarihî ve Sosyo-Kültürel Boyutuyla Bir İnceleme

Abstract

Osmanlı İmparatorluğu, tarihsel süreç boyunca çok sayıda dinî ve etnik topluluğu bünyesinde barındırmış; bu topluluklardan biri de Yezidiler olmuştur. Yezidiler, anavatanları olan Laleş dışında imparatorluğun farklı bölgelerinde yerleşik ya da yarı göçebe biçimde yaşamışlardır. Bu bölgelerden biri de Osmanlı–Rus sınır hattında yer alan ve Serhad olarak adlandırılan coğrafyadır. Rus sınırına yakın merkezlerde yaşayan Yezidiler, 19. yüzyıl boyunca belirli aralıklarla Güney Kafkasya’ya göç etmişlerdir. Söz konusu göçün nedenleri arasında bölgedeki Sünni aşiretlerle yaşanan çatışmalar, Osmanlı Devleti’nin Yezidileri ihtida baskısı ve Rusya’nın sınır bölgelerinde müttefik arayışları bulunmaktadır. Sovyetler Birliği döneminde uygulanan ateist politikalar, ruhban sınıfına yönelik baskılar ve Laleş ile bağlantının kesintiye uğraması, Yezidi inancının sözlü hafızasını önemli ölçüde zayıflatmıştır. Buna karşılık, okuryazarlık seferberlikleri sayesinde Yezidi toplumu içinde okuma-yazma yaygınlaşmış; dil ve folklor alanlarında görece bir kültürel canlanma ortaya çıkmıştır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Gürcistan Cumhuriyeti’nde yoğunlaşan misyonerlik faaliyetleri, din dışı evlilikler ve kimlik politikaları Yezidi toplumunu dinî ve kültürel açıdan yeni bir dönüşüm sürecine sokmuştur. Bu süreçte, Gürcistan Yezidi Ruhani Konseyi’nin kurulması, Quba Siltan Êzîd Tapınağı’nın inşası ve Uluslararası Yezidi İlahiyat Akademisi’nin faaliyete geçmesi, Yezidi kimliğinin korunmasına yönelik kurumsal adımlar olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, Gürcistan Yezidilerinin 19. yüzyıldan günümüze uzanan tarihsel serüvenini, dinî kimlik, aidiyet ve kurumsallaşma ekseninde incelemektedir.The Ottoman Empire, throughout its historical course, accommodated numerous religious and ethnic communities; one such community was the Yaz?d?s. The Yaz?d?s lived in various regions of the empire, either settled or semi-nomadic, outside their homeland of Laleş. One such region was the geography known as Serhad, located along the Ottoman–Russian border. Yaz?d?s living in centres close to the Russian border migrated to South Caucasus at certain intervals throughout the 19th century. The reasons for this migration included conflicts with Sunni tribes in the region, the Ottoman Empire’s pressure on Yaz?d?s to convert, and Russia's search for allies in the border regions. Atheist policies implemented during the Soviet era, pressure on the clergy, and the severing of ties with Laleş significantly weakened the oral tradition of the Yaz?d? faith. In contrast, literacy campaigns led to the spread of reading and writing within the Yaz?d? community, resulting in a relative cultural revival in the areas of language and folklore. Following the collapse of the Soviet Union, missionary activities, non-religious marriages and identity policies, which intensified in the Republic of Georgia, have brought the Yaz?d? community into a new process of religious and cultural transformation. In this process, the establishment of the Georgian Yaz?d? Spiritual Council, the construction of the Quba Siltan Êzîd Temple, and the launch of the International Yezidi Theological Academy stand out as institutional steps towards preserving Yaz?d? identity. This study examines the historical journey of the Yaz?d?s of Georgia from the 19th century to the present day, focusing on religious identity, belonging and institutionalisation.