Kemâleddîn el-Lârî’nin Felsefî Kişiliği ve Mâhiyetin Mec?ûliyeti Meselesine İlişkin Değerlendirmelerinin Celâlüddîn ed-Devvânî ile Karşılaştırılması

Abstract

Osmanlı ve İran entelektüel hayatını güçlü bir şekilde etkileyen önemli şahsiyetlerin başında Celâlüddîn ed-Devvânî (ö. 908/1502) gelmektedir. Nitekim onun eserlerine birçok âlim tarafından şerh ve hâşiyelerin yazılma-sının yanı sıra bunların zamanla medreselerde tedris edilmesi, farklı ilmi havzalarda Devvânî felsefesinin tevârüs edilme sürecini hızlandırmıştır. Bu bağlamda kaleme aldığı muhtasar ve önemli eserlerden biri olan Zevrâ üze-rine öncelikle kendisinin de iki ayrı şerh kaleme alması, söz konusu metnin ele aldığı meselelerin açığa kavuşturulması için farklı âlimler tarafından ret veya tahkik cihetinden şerhlerin kaleme alınmasını beraberinde getirmiştir. Mamâfih babasıyla birlikte Devvânî’ye karşı eleştirel bir duruşu olan Mîr Gıyâsüddîn Mansûr ed-Deştekî eş-Şîrâzî (ö. 949/1542) ile Devvânî’nin tale-belerinden olan Kemâleddîn el-Lârî (ö. 955/1548) Zevrâ metnini hem tenki-de hem de tahkike dayalı bir okumaya tabi tutan isimlerin başında gelmek-tedir. Biz bu makalede öncelikle ulaşabildiğimiz bilgiler çerçevesinde Kemâleddîn el-Lârî’nin hayatı, eserleri ve felsefî kişiliğine kısaca değinece-ğiz. Akabinde Zevrâ metninin temel ve ilk meselelerinden olan illetin tanımı, illet ve ma?lûl ilişkisi gibi konulardan hareketle Kemâleddîn el-Lârî’nin kat-kılarını belirgin kılmaya çalışacağız. Zira illeti kendi zâviyesinden tanımla-yan Devvânî’nin, illetin ma?lûle olan tesirinin boyutu ile mâhiyetin mec?ûliyeti arasındaki ilişkiyi ön plana çıkartması dikkat çekicidir. Mezkûr meselelerinin Devvânî’nin kendi talebesi tarafından nasıl karşılandığının ortaya konulması, bize Zevrâ metnine yönelik daha sonraki çalışmalarla kar-şılaştırma yapabilme imkânı sunacaktır.