Seyyid Şerif Cürcânî’den Taşköprizâde’ye Tam İlletin Ma?lûlü Öncelemesi Sorunu

Abstract

Bu makalede, illetin ma?lûl için yeterli ve zorunlu oluşunu ifade eden tam illetin ma?lûle önceliği sorunu incelenmiştir. Tam illetin mâhiyetine yönelik farklı yaklaşımlar, tam illetin önceliği ile ma?lûlün sonradanlığı konusunun tartışmalı bir mesele haline gelmesine neden olmuştur. Özellikle tam ve eksik illetin ma?lûlün muhtaç kaldığı şeylerin bütünü veya bir kısmı şeklinde tanımlanması ile basit ve bileşik tam illetin ma?lûlle olan ilişkisinin farklılık arz etmesi, söz konusu sorunun temel arka planını oluşturur. Nitekim bileşik ma?lûlün ihtiyaç duyduğu illet türleri arasında yer alan sûrî ve maddî parçaların hem tam illetin birer unsuru hem de malûlün mâhiyetini teşkil etmesi, tam illetin ma?lûle önceliğinin problematize edilmesini beraberinde getirmiştir. Tam ve eksik illetin mâhiyetinin yanı sıra ma?lûle önceliği meselesine ayrı bir önem verilmesi, Tanrı kanıtlaması gibi birçok metafiziksel meseleyle ilişkili olmasından ileri gelir. Seyyîd Şerif Cürcânî, (ö. 816/1413) Şerhü’l-Mevâkıf ve Hâşiyetü’t-Tecrîd’ adlı eserlerinde tam illetin ma?lûle önceliği sorununa yer verip çözümünü ortaya koymakla birlikte, kendisinden sonra Osmanlı entelektüel dünyasında farklı yaklaşımlar eşliğinde bu soruna yönelik cevap verme arayışları devam etmiştir. Cürcânî’nin ortaya koyduğu sorunu alıntılayarak cevap veren isimler arasında Hızır Bey (ö. 863/1459), Sinan Paşa (ö. 891/1486), Hocazâde (ö. 893/1488), Molla Lutfi (ö. 900/1495), Kara Seydî (ö. 912/1507), Kemâlpaşazâde (ö. 940/1534), Taşköprizâde (ö. 968/1561) gibi önemli isimler bulunmaktadır. Mezkûr isimlerin ortak noktası, Cürcânî’nin ortaya koyduğu felsefî meselelere yönelik kabul, ret veya tashih niteliğinde cevap vermenin yanı sıra birbirlerine yönelik de eleştirel tavra sahip olmalarıdır. Bu çalışmada, tam illetin ma?lûle önceliği sorununun Cürcânî’den Taşköprizâde’ye kadar olan serencamı, ulaşabilen veriler ve isimler ışığında metin analizi yöntemiyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.