İslam Hukukunda Haram Mal Teorisi ve Pratik Çerçevesine Dair Yaklaşımlar

Abstract

Sosyal bir varlık olarak yaratılan insanın mal toplama ve biriktirmeye yönelik tezahür eden tabiî arzularının iktisadî bağımsızlık kaygısıyla tekâmül ettiğini söylemek mümkündür. Tarih boyunca sağlıklı bir yaşam sürmeye çalışan insanoğlunun en çok ihtiyaç duyduğu mal aynı zamanda insanın en büyük imtihan araçlarından biridir. Mal, mahiyeti gereği iyiliğe de kötülüğe de araç olma potansiyeline sahiptir. Bu gerçeği dikkate alan İslam hukuku mal ve servet edinmenin ilkeleri ile mal üzerinde tasarruf ve harcamanın esaslarını belirlemiştir. Bu açıdan mallar haram ve helal olmak üzere temel iki kategoride değerlendirilmiştir. İslam hukukunda haram yollardan elde edilen malın mülkiyetinin tanınmaması söz konusu mal üzerindeki tasarruf hakkını da kısıtlamıştır. Malın temini ve korunmasını beş zarurî maksat kapsamında değerlendiren İslam hukuku mal üzerindeki tasarruf ve harcamayı da belli ilkelere tabi tutarak temiz ve dürüst bireylerden oluşan örnek bir toplum tesisini hedeflemiştir. Bu hususta fetva mantığıyla yapılan tikel çalışmaların akademik ve tümel ihtiyaçları karşılamaktan uzak olması bizleri bu konuyu akademik bir üslupla gündeme taşımaya sevk ettiği söylenebilir. Çalışmamızda malın mahiyeti ve mülkiyeti, helâl ve haram mal mefhumu ve haram mala sahip olan mükellefin takınması gereken tutum araştırılmış ve söz konusu maldan kurtulma yolları üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda sadece helal mal edinmeyi teşvik ettiği açık olan İslam hukuku, haram mal üzerinde her türlü tasarrufu yasaklamıştır. Dolayısıyla haram malın zekâtı verilemeyeceği gibi haram malın verasete konu olması yahut haram mal ile herhangi bir hayır kurumunun yapılması da caiz görülmemiştir. Şüphesiz her dönemin çalışma, ticaret, alış-veriş ve ekonomik hassasiyetleri birbirinden farklı olduğu gibi mal ve servetle ilgili değer algıları da farklıdır. İnsanlık tarihinin tedvin edildiği dönemlerde bilinmeyen günümüzdeki madeni ve kâğıt itibarî para sistemleri değişik kullanım biçimleriyle haram ve helâle de konu olabilmektedir. Aynı şekilde mazide var olan bazı meslekler günümüzde unutulduğu gibi bugün yaygın olan birçok meslek eskiden hayal bile edilemezdi. Bu bakımdan haram ve helal gibi kavramların ilgili olduğu olguların değişken olduğu söylenebilir. Bu gerçeklere rağmen zaman ve şartlar değişse bile insanoğlunun genel karakteristik yapısı, mali bağımsızlık çabası, egosantrik (benmerkezci) eğilimleri ve kısa zamanda servet edinme arzusu gibi beşerî zaafların devam ettiği inkâr edilemez bir gerçektir. Bu gerçekler ışığında İslam hukuku bütün zaman ve mekanlara hitap eden evrensel bir haram teorisi geliştirmiş ve pratik çerçevesini oluşturmuştur. Hayatın ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirilen malın amaç değil ulvî değerlere hizmet eden bir araç olarak değerlendirilmesi, karşılıklı rızaya dayalı ticaret gibi helâl ve mübah yollardan temini, haksızlık ve zulüm vasıtası yapılmaması gibi ilkeler söz konusu çerçevenin esasını oluşturmaktadır. Bu bağlamda günümüzde seçim yahut atama yoluyla herhangi bir makamı işgal eden kimselerin İslam hukukunun önemsediği emanet ve ehliyet, samimiyet ve dürüstlük gibi etik ilkelerden uzaklaşmamaları ve söz konusu makamları istismar mahiyetindeki her türlü tasarrufun haram kapsamında olduğu bilinciyle hareket etmeleri önemlidir. Ayrıca cinsel eğilimlerin beraberinde getirdiği inhirafların meslek haline getirilmesi ve ekonomik bir kazanç kapısı olarak kullanılması da bu kapsamda değerlendirilebilir.